از منظر قرآن، فرزندان نه تنها زینت زندگی دنیا، بلکه «باقیات صالحات» و ذخیره‌ای ماندگار برای آخرت والدین به شمار می‌روند.

آنها مایه عزت و سربلندی انسان در هر دو جهان بوده و تربیت نسل صالح، خود بستری برای رشد معنوی و تزکیه نفس پدر و مادر محسوب می‌شود. ا در نوشتار  دوم به تبیین این سه نگاه قرآنی درباره جایگاه فرزندآوری و نقش آن در سعادت دنیوی و اخروی خانواده می‌پردازد.

فرزندان، باقیات صالحات و ذخیره آخرت

خداوند در این باره می‌فرماید: إِنَّا نَحْنُ نُحْیِ الْمَوْتَی وَنَکْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَآثَارَهُمْ؛ ما مردگان را زنده می‌کنیم و هر آنچه را از پیش فرستاده‌اند، ثبت می‌کنیم. (یس، ۱۲)

در این آیه خداوند می‌فرماید که اعمال و تأثیرات آن‌ها حتی پس از مرگ نیز ثبت می‌شود. یکی از مصادیق "آثار" که پس از مرگ انسان باقی می‌ماند، فرزندان صالح هستند. اگر والدین فرزندانی تربیت کنند که در مسیر نیکی و تقوا باشند، این فرزندان به عنوان باقیات صالحات، همچنان پس از مرگ والدین برای آنان پاداش خواهند داشت.

پیام این آیه این است که انسان نه‌تنها مسئول اعمالی است که شخصاً انجام می‌دهد، بلکه مسئول تأثیرات آن بر دیگران نیز هست. اگر فردی فرزندانی نیکو، خیرخواه و دیندار تربیت کند، این تأثیرات تا نسل‌های بعدی باقی خواهد ماند و به عنوان یک سرمایه معنوی برای آخرت او ثبت می‌شود.

بر اساس احادیث، یکی از مصادیق باقیات صالحات، صدقه جاریه است، یعنی کارهای خیری که حتی پس از مرگ فرد نیز ادامه دارند. تربیت فرزندان صالح نوعی صدقه جاریه محسوب می‌شود، زیرا آن‌ها می‌توانند با اعمال خوب خود، منبع خیر و برکت برای والدین در آخرت باشند. همچنین پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌آله فرمود:

إِذَا مَاتَ الإِنسَانُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلاَّ مِنْ ثَلاَثٍ: وَلَدٍ صَالِحٍ یَدْعُو لَهُ؛ وقتی انسان از دنیا برود، عملش قطع می‌شود، مگر در سه چیز: فرزند صالحی که برایش دعا کند، صدقه جاریه و علمی که از آن بهره ببرند. (صحیح مسلم، ج ۳، ص ۱۲۵۵) فرزندان نیکوکار، موجب ادامه خیرات و برکات برای والدین حتی پس از مرگ آنان می‌شوند.

عزت و سربلندی والدین در دنیا و آخرت

فرزندان در دنیا و قیامت باعث عزت و سرفرازی والدین می‌شوند تا جایی که حضرت زکریا (ع) برای رسیدن به این مقام دعا می‌کند که فرزندی نیکوکار داشته باشد: رَبِّ هَبْ لِی مِن لَّدُنکَ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً إِنَّکَ سَمِیعُ الدُّعَاءِ؛ پروردگارا! از جانب خود، فرزندی پاکیزه به من عطا کن، که تو شنونده دعایی.(آل‌عمران، ۳۸)

امام سجاد علیه‌السلام نیز در صحیفه سجادیه از خداوند می‌خواهد که فرزندانش را مایه عزت و افتخار او قرار دهد:

وَاجْعَلْهُمْ لِی عِدَّةً فِی مُحَاوِجِی إِلَیْهِمْ، وَعَوْناً لِی عَلی مَا نَزَلَ بِی؛ خدایا، آنان را کمک و پشتیبان من در سختی‌ها و نیازهایم قرار ده. (صحیفه سجادیه، دعای ۲۵) . فرزندان شایسته، سبب عزت و افتخار والدین در دنیا و آخرت خواهند شد.

رشد معنوی و تربیت نسل صالح

خداوند یکی دیگر از فوائد فرزندآوری را تربیت خود و نسل معرفی می‌کند: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنفُسَکُمْ وَأَهْلِیکُمْ نَارًا ؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید! خود و خانواده خویش را از آتشی که هیزم آن انسان‌ها و سنگ‌هاست، حفظ کنید.(تحریم، ۶)

بر اساس آیه فوق والدین مسئولیت تربیت دینی و اخلاقی فرزندان خود را دارند تا آنان را از گمراهی و عذاب دور کنند. البته این تربیت ناخودآگاه سبب تربیت خود والدین و به کمال رسیدن می‌شود. این آیه تأکید می‌کند که والدین نه‌تنها مسئول نجات و هدایت خود، بلکه مسئول هدایت و رشد معنوی خانواده نیز هستند. آن‌ها باید تلاش کنند که فرزندانشان را از گناه و انحراف دور نگه دارند و زمینه تربیت دینی و اخلاقی آن‌ها را فراهم کنند. رشد معنوی والدین تأثیر مستقیمی بر فرزندان دارد. اگر والدین خود را به ارزش‌های دینی و اخلاقی پایبند بدانند و در عمل نمونه‌ای برای فرزندانشان باشند، نسل صالحی تربیت خواهند کرد. فرزندان بیش از آنکه به سخنان والدین توجه کنند، رفتار آن‌ها را الگوی خود قرار می‌دهند.

والدین باید به آموزش صحیح دینی و معنوی فرزندانشان توجه کنند. این کار از طریق یادگیری قرآن، تقویت ایمان، رعایت اخلاق اسلامی و دوری از گناهان تحقق می‌یابد. اگر این آموزش‌ها از سنین کودکی شروع شود، فرزندان به سمت رشد معنوی و زندگی صالح هدایت خواهند شد.

آیه ۶ سوره تحریم نشان می‌دهد که رشد معنوی و تربیت نسل صالح ارتباط مستقیمی دارند. والدین وظیفه دارند ابتدا خود را اصلاح کرده و سپس خانواده‌شان را به سوی نیکی و تقوا هدایت کنند. با پایبندی به ارزش‌های دینی، ارائه الگوی عملی و آموزش صحیح، می‌توان نسل صالحی تربیت کرد که در مسیر حق و عدالت گام بردارند.

امیرالمومنین علیه‌السلام نیز در این باره می‌فرماید: عَلِّمُوا أَوْلَادَکُمُ الخَیْر؛ فرزندانتان را به نیکی آموزش دهید.(نهج‌البلاغه، حکمت ۳۹۹) چرا که تربیت صحیح فرزندان، آنان را در مسیر بندگی خدا قرار داده و در نهایت باعث رشد معنوی جامعه می‌شود.

تدوین:

مریم سعید فیروزآبادی، دانشجوی دکتری تخصصی آموزش بهداشت و ارتقا سلامت

با راهنمایی:

دکتر محمد حسین کاوه، استاد تمام  دانشکده بهداشت

دانشگاه علوم پزشکی شیراز