سخن استاد
گفتار اول
عنوان سخن: پیرشدن جمعیت: چالش طراحیِ مجازی محیط و ارگونومیِ دیجیتال برای دوره طولانیتر زندگی در جهانی با پیرشدنِ شتابان
تاریخ: 12 بهمن 1404 – شیراز – دانشکده بهداشت
دکتر عبدالرحیم اسداللهی؛ دانشیار و عضو هیات علمی گروه آموزشی سالمندشناسی
جهان در حال تجربه دو انقلاب همزمان و بیسابقه است: «انقلاب طولانیتر شدن عمر» و «انقلاب دیجیتال-شهری». از یک سو، ساختار سنی جمعیت به سرعت در حال تغییر است و سهم جمعیتی سالمندان افزایشی چشمگیر دارد. از سوی دیگر، شهرها و فناوریها با شتابی روزافزون در حال تحولند. پرسش بنیادین عصر ما این است: آیا محیطهای فیزیکی و دیجیتالی امروز، برای جمعیتی که طولانیتر و باکیفیتتر زندگی میکنند، طراحی شدهاند؟
پاسخ، متأسفانه منفی است. ما در میانه یک «شکاف طراحی» عمیق قرار داریم. شهرهای ما با معابر پرازدحام، ناپیوسته و پرخطر، ساختمانهای با دسترسی دشوار، و سیستمحملونقل عمومی ناسازگار، بهجای تسهیل زندگی مستقل سالمندان، به موانعی برای مشارکت فعال آنان تبدیل شدهاند. اینجاست که سالمندشناسی با محیطشناسی گره میخورد. رویکرد «شهر دوستدار سالمند» که سازمان جهانی بهداشت بر آن تأکید دارد، تنها یک شعار نیست؛ یک ضرورت ایمنی و عدالت اجتماعی است. طراحی محیطی فراگیر یا طراحی جامع محیط، که نیازهای حسی، حرکتی و شناختی سالمند را درک میکند، کلید حفظ استقلال، منزلت، سلامت روان و پیوند اجتماعی در کهنسالی است. اما چالش تنها به خیابانها و ساختمانها محدود نمیشود. دنیای دیجیتال امروز، دومین محیط زندگی ماست. ارگونومی دیجیتال برای سالمند یک میدان چالشبرانگیز دیگر است. اپلیکیشنهای با فونتهای ریز، منوهای پیچیده، اینترفیسهای حساس به لمس که برای دستان لرزان سالمند دشوار است، و محتوای سریع و شلوغ، بسیاری از سالمندان را از دسترسی به خدمات بانکی، سلامت دیجیتال، آموزش از راه دور و ارتباطات مجازی محروم میسازد. این یک محرومیت دیجیتالی است که به انزوای اجتماعی آنها دامن میزند.
راهحل در کجاست؟ پاسخ در طراحی مبتنی بر مشارکت و آیندهنگری نهفته است. ما به «ارگونومی شناختی-جسمی دیجیتال» نیاز داریم که کاهشهای طبیعی مرتبط با سن در بینایی، شنوایی، حافظه کاری و سرعت پردازش را نه به عنوان یک استثنا، بلکه به عنوان یک پارامتر اصلی طراحی بپذیرد. محصولات، فضاها و اپلیکیشنها باید از ابتدا «برای همه سنین» طراحی شوند، نه اینکه پس از تولید، باری بر دوش سالمندان باشند. این نه تنها به نفع سالمندان، که به سود تمامی افراد با تواناییهای موقت یا دائم محدود است. به عنوان متخصصین سالمندان، وظیفه خطیری بر دوش ماست. دانش سالمندشناسی باید به مهندسین عمران، معماران، ارگونومیستها، طراحان صنعتی و برنامهنویسان نرمافزار منتقل شود. تحقیقات بینرشتهای باید شتاب گیرد. ما نیازمند تربیت نسل جدیدی از متخصصان در رشتههایی مانند «ارگونومی سالمندی» و «طراحی فراگیر محیطی» هستیم.
سخن پایانی: جمعیتِ در حال پیر شدن، یک «بار» نیست؛ یک «سرمایه انسانیِ تجدیدشونده» است که سالها از خردمندی و تجربه زیسته برخوردارند. سرمایهای که میتواند تنها در محیطی امن، قابل دسترس و فراگیر به شکوفایی برسد. طراحی چنین محیطی، تنها یک انتخاب فنی نیست؛ بلکه بیانیهای اخلاقی و سرمایهگذاری هوشمندانه برای آیندهای است که خود ما نیز روزی ساکنان آن خواهیم بود. وقت آن است که جهان پیرامون را برای عمری طولانیتر، طراحی کنیم.
