دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی شیراز
رازِ طول عمرِ صدسالهها؛ از ژن تا فرهنگِ تغذیه و زیستن
در گوشهوکنارِ جهان، مناطقی وجود دارند که ساکنانشان بسیار دیرتر از دیگران پیر میشوند و با سلامتِ کامل، به سدهی دومِ زندگی گام مینهند.
این مناطق که به مناطق آبی (Blue Zones) شهرت یافتهاند، نهتنها بالاترین تراکمِ صدسالهها را دارند، بلکه نرخِ ابتلا به بیماریهای مزمنی همچون سرطان، دیابت و بیماریهای قلبی-عروقی در آنها بهمراتب پایینتر از میانگینِ جهانی است. اما رازِ این طول عمرِ استثنایی چیست؟ آیا ژنتیک تعیینکنندهی اصلی است یا آنچه میخوریم و چگونه زندگی میکنیم؟
مناطق آبی؛ پنج گهوارهی طول عمرِ جهان
پس از سالها پژوهش، محققان پنج منطقه را بهعنوان «مناطق آبی» معرفی کردهاند که جمعیتِ آنها بهطورِ چشمگیری بیش از سایر نقاطِ جهان عمر میکنند:
- اوکیناوا، ژاپن: زنانِ این جزیره، طولانیترین عمر را در جهان دارند و رژیمِ غذاییِ غنی از سیبزمینیِ شیرین، سویا و گیاهانِ دارویی، بخشی از رازِ سلامتِ آنان است.
- ساردینیا، ایتالیا: این منطقه با بالاترین تراکمِ مردانِ صدساله در جهان شناخته میشود. شغلِ سنتیِ گوسفندداری در کوهستانها، روزانه دستکم هشت کیلومتر پیادهرویِ اجباری را برای آنان بهارمغان آورده است.
- ایکاریا، یونان : ساکنانِ این جزیرهی یونانی، بهندرت به زوالِ عقل مبتلا میشوند. رژیمِ غذاییِ مدیترانهای و چرتِ روزانه، از عواملِ کلیدیِ این ویژگیاند.
- نیکویا، کاستاریکا: این منطقه، پایینترین نرخِ مرگومیرِ میانسالی را در جهان دارد و رازِ آن در ایمانِ قوی، شبکههای اجتماعیِ عمیق و فعالیتِ بدنیِ مستمر نهفته است.
- لوما لیندا، کالیفرنیا: ساکنانِ ادونتیستِ روزِ هفتم در این شهر، حدود ۱۰ سال بیش از میانگینِ آمریکایی عمرِ سالم دارند. رژیمِ غذاییِ گیاهیِ مبتنی بر غلات، میوه و مغزها، رمزِ جاودانگیِ آنان است.
نه اصلِ مشترکِ صدسالهها
پژوهشگران با بررسیِ دقیقِ این پنج منطقه، به نه اصلِ مشترک دست یافتهاند که به «قدرتِ ۹» شهرت یافته و زیربنایِ طول عمرِ آنان را تشکیل میدهد:
۱. تغذیهی هوشمندانه و گیاهمحور: حدود ۹۵ درصد از رژیمِ غذاییِ ساکنانِ مناطق آبی، گیاهی است. گوشتِ قرمز بهندرت مصرف میشود و حبوبات، مغزها و سبزیجاتِ فصلی، پایهی اصلیِ سفرهی آنان را تشکیل میدهند.
۲. اصلِ ۸۰ درصد (هارا هاچی بو): اهالیِ اوکیناوا پیش از هر وعدهی غذایی، این شعارِ کنفوسیوسی را زمزمه میکنند که بهمعنای «تا ۸۰ درصدِ سیری بخور» است. این اصلِ ساده، آنان را از پرخوری بازمیدارد.
۳. حرکتِ طبیعی در زندگیِ روزمره : بهجای ورزشِ برنامهریزیشده در باشگاه، فعالیتِ بدنی در بافتِ زندگیِ آنان تنیده شده است؛ باغبانی، پیادهروی، خانهداری و کارهایِ یدی، بخشی از جریانِ طبیعیِ روزانهی آنان است.
۴. حسِّ هدف (ایکیگای/پلان دِ ویدا): ساکنانِ مناطق آبی، بهخوبی میدانند که چرا صبح از خواب برمیخیزند. این حسِّ هدف، انگیزهای برای زیستن و عاملی برای کاهشِ استرس است.
۵. کاهشِ استرس با آیینهای روزانه: استرس در این مناطق نیز وجود دارد، اما آنان با آیینهایی همچون دعا، مدیتیشن، یادِ نیاکان و چرتِ روزانه، آن را از خود دور میکنند.
۶. خانواده و شبکههای اجتماعیِ پشتیبان: زندگیِ چندنسلی در خانواده و تشکیلِ گروههای دوستیِ مادامالعمر (موآی در اوکیناوا)، احساسِ تعلق و حمایتِ عاطفیِ بینظیری را ایجاد میکند.
۷. ایمان و معنویت: حضور در اجتماعاتِ مذهبی و داشتنِ باورهایِ معنوی، حسِّ آرامش و همبستگی را در آنان تقویت میکند.
۸. پرهیز از پرخوری و مصرفِ متعادلِ الکل: غذا در بشقابهایِ کوچک سرو میشود و مصرفِ الکل، در صورتِ وجود، به یک یا دو لیوانِ شرابِ قرمز در روز محدود میشود.
۹. احترام به طبیعت و محیطِ زیست: رژیمِ غذاییِ آنان کاملاً محلی و فصلی است و از فرآوردههایِ صنعتی و فرآوریشده در آن اثری نیست.
سخنِ پایانی
آنچه از مطالعهی مناطق آبی برمیآید، بیش از آنکه پذیرشِ چیزی نو باشد، بازگشتی است به همان اصولِ سادهای که نیاکانِ ما، پیش از هجومِ زندگیِ ماشینی، بهآن پایبند بودند. شاید رازِ طول عمرِ سالم، نه در داروهایِ گرانقیمت یا فناوریِ پیشرفته، که در همان سفرهی سادهی مادر بزرگ، پیادهرویِ روزانه در کوچهباغها و دورهمیهایِ گرمِ خانوادگی نهفته باشد.
و در پایان، این پرسش را با شما به اشتراک میگذاریم که: آیا ما نیز میتوانیم با بازگشت به این اصولِ ساده اما بنیادین، هم طولِ عمرِ خود را افزایش دهیم و هم کیفیتِ آن را بهبود بخشیم؟ مسلماً پاسخِ این پرسش، در گروِ تغییرِ نگاهِ ما از درمانِ بیماریها به ارتقایِ سلامت، و از زیستنِ مکانیکی به زندگیِ معناگرا و سالم است.
تدوین:
بیتا عزمی، دانشجوی دکتری اپیدمیولوژی
با راهنمایی:
دکتر مژگان سیف
نظر دهید