بحران‌ها، چه به شکل همه‌گیری بیماری‌ها، بلایای طبیعی، حوادث جمعی یا تنش‌های اجتماعی، می‌توانند در مدت کوتاهی عملکرد نظام سلامت را با اختلال جدی روبه‌رو کنند.

 در چنین شرایطی، فقط وجود بیمارستان و نیروی انسانی کافی نیست؛ بلکه نظام سلامت باید بتواند خدمات اساسی خود را حفظ کند، با شرایط جدید سازگار شود و پس از بحران، به‌سرعت بازیابی گردد. این توانایی را تاب‌آوری نظام سلامت می‌نامند.

تاب‌آوری به معنای مقاومت منفعلانه نیست، بلکه به معنای آمادگی، انطباق، یادگیری و بازسازی است. نظام سلامت تاب‌آور، پیش از وقوع بحران برنامه دارد، زنجیره تأمین و نیروی انسانی خود را تقویت می‌کند، داده‌های معتبر برای تصمیم‌گیری در اختیار دارد و ارتباطی شفاف و علمی با مردم برقرار می‌کند. تجربه جهانی نشان داده است که تصمیم‌گیری‌های شتاب‌زده، غیرشفاف یا فاقد پشتوانه علمی، در بحران‌ها به افزایش آسیب‌ها و کاهش اعتماد عمومی منجر می‌شود.

مدیریت علمی در بحران بر چند اصل استوار است: استفاده از شواهد معتبر، هماهنگی بین‌بخشی، اطلاع‌رسانی درست، اولویت‌بندی منصفانه منابع، و توجه به گروه‌های آسیب‌پذیر. برای نمونه، در یک همه‌گیری، فقط درمان بیماران کافی نیست؛ بلکه باید مراقبت‌های اولیه، سلامت روان، آموزش عمومی، خدمات پیشگیری، و حمایت از کارکنان سلامت نیز هم‌زمان دیده شوند.

نکته مهم این است که تاب‌آوری فقط به بخش درمان محدود نمی‌شود. شبکه بهداشت، مراقبت‌های اولیه، سامانه‌های اطلاعات سلامت، اعتماد عمومی، مشارکت اجتماعی و آمادگی کارکنان، همگی اجزای مهم یک نظام سلامت تاب‌آور هستند. اگر هر یک از این بخش‌ها ضعیف باشد، کل نظام در برابر بحران آسیب‌پذیرتر خواهد شد.

در نتیجه، تاب‌آوری نظام سلامت یک پروژه کوتاه‌مدت نیست، بلکه حاصل سرمایه‌گذاری مداوم در علم، آموزش، زیرساخت، نیروی انسانی و حکمرانی شفاف است. جامعه‌ای که برای بحران‌ها از قبل آماده می‌شود، در مواجهه با آن‌ها آسیب کمتری می‌بیند و سریع‌تر به تعادل بازمی‌گردد.

دکتر محمدحسین کاوه – استاد تمام گروه ارتقاء سلامت – دانشکده بهداشت – دانشگاه علوم پزشکی شیراز