در طول تاریخ، انسان‌ها همواره از توانمندی ذاتی حشرات به‌عنوان ابزاری برای آسیب‌رسانی به دشمنان آگاه بوده‌اند و از ویژگی‌های منحصربه‌فرد آن‌ها در بستر جنگ‌های بیولوژیک بهره برده‌اند. جنگ‌افزار حشره‌شناسی، یا همان به‌کارگیری حشرات به‌عنوان سلاح، ریشه‌ای تاریخی دارد؛ به‌طوری که تمدن‌های کهن از حشرات برای ایجاد ترس، آشوب و حتی گسترش بیماری در میان نیروهای مقابل استفاده می‌کردند. با گذشت زمان و پیشرفت دانش علمی، این توانمندی فراتر از روش‌های سنتی رفته و به‌سوی کاربردهای پیچیده‌تری همچون استفاده از حشرات به‌عنوان ناقل عوامل بیماری‌زا یا سموم، و حتی از طریق فناوری‌های نوینی مانند مهندسی ژنتیک، گسترش یافته است.

از منظر تاریخی، حشرات از دوران باستان در درگیری‌های نظامی نقش داشته‌اند. تمدن‌هایی چون یونان، روم و چین با استفاده از زنبور عسل و گونه‌های دیگری از حشرات، تلاش می‌کردند تا با ایجاد ترس، سردرگمی و آسیب فیزیکی، صفوف دشمن را به‌هم بزنند. این نمونه‌ها گواهی بر دانش کاربردی و آگاهانه انسان‌های عهد باستان از پتانسیل حشرات به‌عنوان سلاح‌های جنگی است.

ورود به دوران مدرن و گسترش دانش زیست‌شناسی، درک انسان از حشرات را از یک ابزار مکانیکی به عاملی فعال و تهاجمی تبدیل کرد. در جریان جنگ جهانی دوم، برخی کشورها به‌طور جدی بر امکان به‌کارگیری حشرات به‌عنوان ناقل بیماری‌های مرگبار مطالعه کردند. از جمله، ارتش امپراتوری ژاپن در واحد ۷۳۱، کک‌های آلوده به طاعون را در بخش‌هایی از چین رهاسازی کرد که منجر به شیوع گسترده‌ای از این بیماری کشنده شد. هم‌زمان، نیروهای متفقین نیز پروژه‌هایی برای بررسی استفاده از پشه‌ها به‌عنوان ناقل مالاریا در دست اجرا داشتند.

در دهه‌های اخیر، پیشرفت‌های شگرف در حوزه بیوتکنولوژی و فناوری‌های ویرایش ژن، مانند سیستم  CRISPR-Cas9، افق‌های جدیدی برای سوءاستفاده از حشرات باز کرده است. امروزه امکان طراحی حشراتی وجود دارد که توانایی بالاتری در انتقال عوامل بیماری‌زا یا سموم دارند. علاوه بر این، توسعه ریزپهپادهایی با اندازه و شباهت به حشرات، امکان رهاسازی هدفمند تهدیدات بیولوژیکی را فراهم کرده و چالش‌های نوظهوری را برای نظام‌های دفاعی و امنیتی جهانی ایجاد نموده است.

با وجود مزایای ظاهری این نوع جنگ، از جمله هزینه نسبتاً پایین و ظرفیت برای ایجاد آسیب گسترده، جنگ‌افزار حشره‌شناسی با پیامدهای جدی اخلاقی، حقوقی و زیست‌محیطی همراه است. رهاسازی عمدی حشرات ناقل بیماری نه‌تنها می‌تواند منجر به اپیدمی‌های غیرقابل‌کنترل شود، بلکه به‌طور گسترده‌ای جمعیت‌های غیرنظامی را هدف قرار داده و ساختار اکوسیستم‌های طبیعی را دگرگون می‌کند. این سلاح‌ها همچنین مرزهای روشن بین نیروهای نظامی و غیرنظامیان را محو کرده و اصول بنیادین حقوق بشردوستانه بین‌المللی را به‌شدت زیر سؤال می‌برند.

از منظر عملیاتی، حشرات به‌عنوان ناقل‌های بیولوژیکی می‌توانند به دام‌ها و محصولات کشاورزی آسیب وارد کنند و موجب بی‌ثباتی اقتصادی و غذایی شوند. انتخاب نوع ناقل حشره‌ای نیز به شرایط اقلیمی وابسته است؛ به‌گونه‌ای که برخی ناقل‌ها در مناطق گرمسیری و برخی دیگر در مناطق معتدل کارایی بیشتری دارند. با این حال، ماهیت کند، غیرقابل‌کنترل و غیرقانونی این سلاح‌ها موجب شده است که استفاده از آن‌ها در چارچوب حقوق بین‌الملل ممنوع اعلام شود و نیاز به مقررات سخت‌گیرانه برای جلوگیری از توسعه و به‌کارگیری آن‌ها وجود داشته باشد.

در نهایت، برای مقابله با خطر سوءاستفاده از جنگ‌افزارهای حشره‌شناسی، به‌ویژه توسط گروه‌های تروریستی، ایجاد و تقویت نظام‌های نظارتی و کنترلی ضروری است. افزایش امنیت در نقاط حساسی مانند مرزها، فرودگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی، می‌تواند در جلوگیری از قاچاق عوامل بیولوژیکی مؤثر باشد. در این زمینه، حضور فعال متخصصان حشره‌شناسی در تیم‌های ضدتروریسم، سامانه‌های پایش تهدیدات و ارزیابی ریسک‌های زیستی، نقشی حیاتی در تقویت ظرفیت‌های پاسخ‌دهی جهانی به تهدیدات نوظهور ایفا خواهد کرد.

ارائه مطلب: دکتر عظیم پاکسا – عضو هیات علمی گروه بیولوژی و کنترل ناقلین بیماریها