مدیر گروه مهندسی بهداشت محیط، در پیامی به تشریح شعار روز جهانی محیط زیست پرداخت.

 به گزارش روابط عمومی دانشکده بهداشت، در متن این پیام آمده است:

محیط زیست سالم به عنوان مهمترین سرمایه جوامع بشری و یکی از عوامل مهم سلامت انسان، تنوع زیستی و امنیت ملی می باشد. به همین مناسبت هر سال در تاریخ ۵ ژوئن مصادف با 15 خرداد به عنوان روز جهانی محیط زیست و از ۱۶ تا ۲۲ خرداد، هفته محیط زیست نامگذاری شده است. شعار جهانی امسال، «فراخوان ملی برای اقدام اقلیمی» و شعار ملی هفته محیط زیست، «حفظ محیط زیست، حفظ امنیت ملی» می باشد.

محیط زیست سالم و مولد، بخش مهمی از امنیت ملی:

مهمترین ابعاد امنیت ملی شامل بعد نظامی، اقتصادی، سیاسی، علمی، فرهنگی اجتماعی و محیط زیستی است. بنابراین امنیت محیط زیست، بخش جدایی ناپذیر از امنیت ملی است. امروزه مسائلی همچون تخریب جنگل‌ها و مراتع، فرسایش و گسترش بیابان‌زایی، وضعیت بحرانی دشتهای کشور و فرونشست زمین در اثر برداشت بی رویه آب‌های زیرزمینی و حفر چاههای غیرمجاز، آلودگی شدید هوا در مناطق شهری، موج گرما، تغییرات اقلیمی، وقوع مکرر سیل و خشکسالی، فراتر از دغدغه‌های محلی نمونه‌هایی از تهدیدهای محیط زیستی‌ ملموس با پیامدهای امنیتی است. این بحرانها بطور مستقیم یا از طریق فشارهای ناشی از آنها موجب تشدید احساسات و برانگیختن اختلافات قومی، اضطراب ها، ناامنی ها، آشوب ها و شورش های اجتماعی و تقابل کشورها می شود. نمونه بارز آن جنگ آب (Water War) می باشد که در سالهای اخیر در سطح ملی و منطقه ای برای رقابت بر سر استفاده از منابع آبی شاهد آن بودیم. مسائل مهم دیگری از جمله: خشکسالی، بحران آب، خشک شدن تالابها، نابودی زیستگاهها، طوفانهای گردوخاک، سدسازی و انتقال بین حوضه 

ای آب، زمین خواری، انتشار گسترده گازهای گلخانه ای، تخلیه انواع فاضلابها و پسماندها در محیط، از جمله چالشها و بحرانهای محیط زیستی هستند که در صورت عدم توجه و مدیریت اصولی، قابل تبدیل شدن به یک موضوع حاد امنیتی در سطح ملی و منطقه ای می باشند. از این رو، حفاظت از محیط زیست نه تنها به عنوان یک وظیفه اخلاقی یا قانونی، بلکه سرمایه‌گذاری برای حفظ ثبات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشور محسوب می‌شود که انفعال در این حیطه زیانهای اقتصادی و چالشهای امنیتی را در پی خواهد داشت. به همین دلیل، بسیاری از دولت‌ها مدیریت پایدار منابع طبیعی، مقابله با تغییرات اقلیمی و کاهش آلودگی را از عناصر مهم راهبرد امنیت ملی و اقتصادی خود می‌دانند. در کشور ما نیز مطابق سیاستهای کلی محیط زیست، مسئله محیط زیست مربوط به جریان خاصی نیست؛ بلکه موضوعی ملی است که حفاظت از آن باید در اولویت همه تصمیمها و برنامه های توسعه ای باشد و برای حفظ و حل مشکلات آن نیاز به مشارکت عمومی است.

نحوه تاثیر محیط زیست بر امنیت ملی: 

محیط زیست و امنیت ملی ارتباطی عمیق و چندبعدی دارند که رابطه علت – معلولی آن عبارتند از:

کمبود منابع آب 

o       خشکسالی و کاهش منابع آبی می‌تواند به تنش‌های اجتماعی، مهاجرت و حتی اختلافات بین مناطق یا کشورها منجر شود. 

o       امنیت غذایی و تولید کشاورزی نیز به شدت به منابع آب وابسته است. 

2.     تغییرات اقلیمی 

o       افزایش دما، سیلاب‌ها، طوفان‌ها و سایر بلایای طبیعی می‌توانند زیرساخت‌های حیاتی را آسیب‌پذیر کنند. 

o       هزینه‌های اقتصادی ناشی از این پدیده‌ها می‌تواند توان کشور را در سایر حوزه‌های امنیتی کاهش دهد. 

3.     امنیت غذایی 

o       تخریب خاک، بیابان‌زایی و کاهش منابع آبی تولید محصولات کشاورزی را تهدید می‌کند.

o       وابستگی بیش از حد به واردات مواد غذایی می‌تواند در شرایط بحران به یک چالش امنیتی تبدیل شود.

4.     مهاجرت‌های ‌محیط زیستی 

o       خشک شدن منابع آب، فرسایش زمین، از دست رفتن مشاغل وابسته به آب یا وقوع بلایای طبیعی ممکن است موجب جابه‌جایی گسترده جمعیت شود. 

o       این مهاجرت‌ها می‌توانند فشار بر خدمات عمومی، اشتغال و زیرساخت‌ها را افزایش دهند و با افزایش حاشیه نشینی، در افزایش جرایم، آسیبهای اجتماعی، فرهنگی و مشکلات بهداشتی مؤثر باشند.

5.     سلامت عمومی 

o       آلودگی هوا، آب و خاک باعث شیوع بیماری‌های عفونی بازپدید و نوپدید و کاهش بهره‌وری نیروی انسانی می‌شود.

o       سلامت جامعه یکی از مؤلفه‌های مهم قدرت و امنیت ملی است که ارتباط مستقیم با محیط زیست سالم دارد.

بخاطر داشته باشیم که عمده بحرانهای محیط زیستی بطور ناگهانی رخ نمی دهند بلکه نتیجه رفتارهای جامعه و تصمیمهای مدیریتی می باشند. بنابراین ضروری است که توجه به مسایل امنیت ملی در حوزه محیط زیست با رویکرد پیشگیرانه، سلامت محور،  ارزش محور، متکی بر مطالعات متقن علمی و برنامه ریزی های جامع و راهبردی و البته با انسجام بین بخشی باشد.

اقدامات ملی برای مقابله با تغییر اقلیم:

 در دهه های اخیر تغییرات اقلیمی بواسطه تولید و مصرف انرژی و انتشار گازهای گلخانه ای، چالش های اساسی را برای امنیت و سلامت انسانی در سراسر جهان ایجاد کرده است و واکنش به این تغییرات بطور روز افزون به اشکال گوناگون بوده است. کشور ایران به عنوان یکی از کشورهای مهم و اثرگذار در خاورمیانه و منطقه خلیج فارس همواره در معرض تهدیدات محیطی قرار داشته که امنیت ملی کشور نیز متاثر از آن بوده است. اقدامات پیشگیرانه اساسی در این زمینه شامل کاهش انتشار گازهای گلخانه ای و توسعه فضای سبز است. هر چند که افزایش آگاهی و آمادگی لازم برای مقابله، کاهش اثرات تغییر اقلیم، سازگاری و تاب آوری در بخشهای مختلف بخصوص در نظام سلامت نیز ضروری است. با توجه به اینکه مطابق اصل پنجاهم قانون اساسی، حفاظت از اجزاء محیط زیست وظیفه همگانی است، تنها راه حفاظت از محیط زیست ملی، آموزش مؤثر نسلها برای تقویت فرهنگ حفاظت از محیط زیست بجای تخریب، ازدیاد برداشت منابع طبیعی و آلودگی آن، به عنوان بخشی از مسئولیت اجتماعی و ارزشهای زندگی است. توسعه صرفا اقتصادی و منفعت طلبانه در بستر محیط زیست، بدون ارزیابی و مدیریت جنبه های منفی آن، توسعه ای ناپایدار همراه با تهدید اجزاء اکوسیستم و سلامت انسان است. در همین راستا برنامه‌های هفته محیط زیست فرصتی است برای تبیین و آگاه سازی عمومی جهت حفاظت از این میراث و امانت گرانبها.

اقدامات کوچک اما مؤثر ما برای حفظ محیط زیست، مقابله با تغییر اقلیم، ارتقاء تاب آوری زیست بوم و امنیت ملی:

همانطور که زیستن در محیط سالم از حقوق اولیه انسانهاست، هر حقی متقابلا تکالیف و مسئولیتهایی به همراه دارد که در ارتباطات اجتماعی و محیطی باید با قدرت پذیرش بالا به آن تمکین شود. آگاهی به این وظایف باعث مقابله مؤثر با تغییر اقلیم، ارتقاء تاب آوری زیست بوم، امنیت ملی، سلامت عموم و توسعه پایدار جامعه خواهد شد. برخی از این اقدامات قابل اجرا در فعالیتهای روزمره عبارتند از:

توجه به کاهش ردپای اکولوژیکی ما در فعالیتهای روزانه، طراحی محصولات و ارائه خدمات با حداقل آثار سوء محیط زیستی، مدیریت مصرف آب و انرژی در محیط خانه و محل کار، پرهیز از سبک زندگی پرمصرف و تجمل گرایانه، کاهش تولید پسماند با اتخاذ سبک زندگی پسماند نزدیک به صفر، کاهش مصرف پلاستیک و کاغذ، استفاده از حمل و نقل عمومی، استفاده از مسیرهای کم ترافیک برای کاهش انتشار کربن و آلاینده های هوا، مدیریت مصرف انرژی در ساختمانها با عایقکاری و استفاده از مصالح دوستدار محیط، استفاده از انرژی های تجدیدپذیر، حفاظت و توسعه فضای سبز به عنوان مهمترین منبع جذب گازهای گلخانه ای، استفاده از طبیعت، پارکها و فضای سبز عمومی بجای خصوصی سازی باغات و مصرف زیاد آب، پرهیز از انجام فعالیتهای پرآب بر، بازچرخش آب و استفاده مفید از پساب با کیفیت استاندارد برای مصارف غیر شرب، استفاده از تجهیزات با بازدهی بالای انرژی. لازم است درخصوص روش زندگی با اثرات اکولوژیکی کمتر، بازاندیشی در سبک زندگی داشته باشیم.

در شرایط فعلی، صرفه جویی و بهینه سازی مصرف مواد و انرژی به عنوان مهمترین رکن مدیریت عرضه و تقاضا، نه تنها از طریق کاهش فشار بر منابع طبیعی، بلکه به عنوان "تولید پنهان" اقدام مهمی در جهت امنیت محیط زیست و امنیت ملی است. امید است با آگاهی، مسئولیت پذیری و ترویج رفتارهای پایدار و دوستدار محیط زیست، بیش از پیش امنیت و سلامت جامعه را ارتقاء دهیم.

دکتر حسن هاشمی – مدیر گروه مهندسی بهداشت محیط