سرطان یکی از مهم‌ترین چالش‌های سلامت در جهان امروز است؛ اما واقعیت امیدوارکننده این است که بخش قابل‌توجهی از سرطان‌ها قابل پیشگیری هستند. بر اساس گزارش‌های سازمان جهانی بهداشت، حدود ۳۰ تا ۵۰ درصد سرطان‌ها با آگاهی، اصلاح سبک زندگی و تشخیص زودهنگام قابل پیشگیری یا کنترل‌اند.

نقطه آغاز همه این اقدامات، آگاهی است.

آگاهی در حوزه سرطان فقط دانستن نام بیماری نیست، بلکه شامل موارد زیر می‌شود:

- شناخت عوامل خطر قابل پیشگیری

- آشنایی با علائم هشداردهنده

- اطلاع از اهمیت غربالگری و تشخیص زودهنگام

- تمایز بین باورهای نادرست و واقعیت‌های علمی

هرچه آگاهی جامعه بیشتر باشد، تصمیم‌های سالم‌تری گرفته می‌شود و مراجعه به‌موقع به مراکز درمانی افزایش می‌یابد.

مهم‌ترین عوامل خطر سرطان

- سبک زندگی ناسالم

- مصرف دخانیات (سیگار، قلیان، ویپ)

- تغذیه ناسالم (مصرف زیاد غذاهای فرآوری‌شده، نمک و چربی‌های ناسالم)

- کم‌تحرکی و اضافه‌وزن

- مصرف الکل

- دخانیات به‌تنهایی عامل بیش از ۲۰٪ مرگ‌های ناشی از سرطان در جهان است.

عوامل محیطی

- تماس بیش از حد با اشعه فرابنفش (آفتاب یا سولاریوم)

- آلودگی هوا

- مواجهه شغلی با مواد سرطان‌زا (مانند آزبست)

عوامل عفونی

برخی عفونت‌ها با سرطان ارتباط مستقیم دارند، از جمله:

- ویروس هرپس تناسلی HPV (سرطان دهانه رحم)

- ویروس هپاتیت B و C (سرطان کبد)

- باکتری هلیکوباکتر پیلوری (سرطان معده)

نقش حیاتی تشخیص زودهنگام

بسیاری از سرطان‌ها در مراحل اولیه بدون علامت یا با علائم خفیف هستند. آگاهی از برنامه‌های غربالگری می‌تواند جان انسان‌ها را نجات دهد، از جمله:

 - ماموگرافی برای سرطان پستان 

 - پاپ اسمیر و تست HPV برای سرطان دهانه رحم 

- آزمایش خون مخفی در مدفوع یا کولونوسکوپی برای سرطان روده بزرگ 

تشخیص زودهنگام، شانس درمان موفق را چندین برابر افزایش می‌دهد و هزینه‌های درمان را به‌طور چشمگیری کاهش می‌دهد.

علائمی که نباید نادیده گرفته شوند:

آگاهی یعنی حساس بودن نسبت به تغییرات بدن، مانند:

- کاهش وزن بی‌دلیل

- توده یا برجستگی غیرعادی

- خونریزی‌های غیرطبیعی

- سرفه یا گرفتگی صدای طولانی‌مدت

- تغییر در خال‌ها یا زخم‌هایی که بهبود نمی‌یابند

وجود این علائم لزوماً به معنی سرطان نیست، اما نیازمند بررسی پزشکی است.

دکتر لیلا قهرمانی – استاد گروه ارتقاء سلامت دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی شیراز