به گزارش روابط عمومی دانشکده بهداشت، دکتر «فرزانه بهادری» عضو هئیت علمی گروه آموزشی سالمندشناسی دانشکده بهداشت، بر ضرورت شناخت رفتارهای بیماران مبتلا به آلزایمر و استفاده از روش‌های غیر دارویی در مدیریت چالش‌های رفتاری تأکید کرد.

همزمان با روز جهانی آلزایمر، توجه به ابعاد مختلف این بیماری، به‌ویژه نحوه صحیح تعامل با بیماران مبتلا به اختلالات شناختی، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. آلزایمر تنها یک بیماری مرتبط با کاهش حافظه نیست، بلکه می‌تواند تغییراتی در رفتار، احساسات، ارتباطات اجتماعی و توانایی انجام فعالیت‌های روزمره فرد ایجاد کند؛ تغییراتی که نیازمند رویکردی علمی، صبورانه و مبتنی بر درک شرایط بیمار است.

رفتارهای چالش‌برانگیز؛ پیام‌هایی که نیازمند درک هستند

یکی از مهم‌ترین چالش‌های خانواده‌ها و مراقبان بیماران مبتلا به آلزایمر، مواجهه با رفتارهایی مانند بی‌قراری، پرخاشگری، اضطراب، تکرار مکرر یک سؤال یا درخواست، اختلال خواب، مقاومت در برابر مراقبت و سرگردانی است.

این رفتارها اغلب واکنشی به یک نیاز برآورده‌نشده هستند و نباید صرفاً به عنوان «رفتار نامناسب» بیمار تلقی شوند. درد، خستگی، گرسنگی، احساس ناامنی، تغییر محیط، ناتوانی در بیان خواسته‌ها یا سردرگمی می‌تواند زمینه‌ساز بروز این رفتارها باشد.

شناخت علت رفتار، نخستین گام در مداخله مؤثر

دکتر بهادری، با اشاره به اهمیت رویکردهای غیر دارویی در مراقبت از بیماران مبتلا به آلزایمر بیان کرد:

1.ابتدا علت رفتار را پیدا کنید؛ هر رفتار یک پیام دارد

یکی از اصول مهم در مدیریت رفتارهای بیماران مبتلا به آلزایمر، توجه به این نکته است که رفتارهای بیمار معمولاً نوعی ارتباط غیرکلامی هستند. فردی که قادر به بیان درد، ناراحتی یا نیاز خود نیست، ممکن است از طریق بی‌قراری، گریه، پرخاشگری یا مقاومت در برابر مراقبت، پیام خود را منتقل کند.

پیش از واکنش نشان دادن، باید عوامل احتمالی بررسی شود:

• آیا بیمار درد دارد؟
• آیا گرسنه یا تشنه است؟
• آیا نیاز به استفاده از سرویس بهداشتی دارد؟
• آیا محیط شلوغ یا پر سر و صدا است؟
• آیا خسته یا خواب‌آلود است؟
• آیا تغییر ناگهانی در محیط یا برنامه روزانه ایجاد شده است؟

وی افزود:

"به جای تمرکز صرف بر حذف رفتار، باید به دنبال شناسایی عامل ایجادکننده آن و اصلاح شرایط محیطی یا نحوه ارتباط با بیمار بود."

۲. احساس بیمار را بپذیرید، نه الزاماً برداشت او از واقعیت را

در بیماری آلزایمر ممکن است درک فرد از محیط یا اتفاقات تغییر کند. اصلاح مداوم بیمار، گفتن جملاتی مانند «اشتباه می‌کنی»، «این‌طور نیست» یا تلاش برای متقاعد کردن او، اغلب باعث افزایش اضطراب می‌شود.

به جای مخالفت مستقیم:

❌ "نه، مادرت سال‌هاست فوت کرده، چرا دوباره می‌پرسی؟"

بهتر است گفته شود:

✅ "دلت برای مادرت تنگ شده؟ بیا درباره او صحبت کنیم."

هدف، کاهش اضطراب و ایجاد احساس امنیت در بیمار است.

۳. از تکنیک حواس‌پرتی و تغییر مسیر استفاده کنید

هنگامی که بیمار دچار اضطراب، خشم یا تکرار رفتار خاصی می‌شود، ادامه دادن بحث معمولاً شرایط را دشوارتر می‌کند.

راهکارهای مناسب:

• تغییر موضوع گفتگو
• پیشنهاد یک فعالیت ساده
• پخش موسیقی مورد علاقه
• نگاه کردن به عکس‌های قدیمی
• دعوت بیمار به یک فعالیت آشنا

این روش باعث انتقال تمرکز بیمار از عامل ناراحت‌کننده به موضوعی آرامش‌بخش می‌شود.

۴. ارتباط کلامی را متناسب با توانایی شناختی بیمار تنظیم کنید

با پیشرفت آلزایمر، توانایی پردازش اطلاعات کاهش می‌یابد. بنابراین:

• از جملات کوتاه و ساده استفاده کنید.
• هر بار فقط یک درخواست مطرح کنید.
• به بیمار فرصت پاسخ دادن بدهید.
• از پرسش‌های پیچیده یا چند مرحله‌ای پرهیز کنید.

۵. محیط را برای کاهش اضطراب بیمار تنظیم کنید

محیط نقش مهمی در رفتار بیماران مبتلا به آلزایمر دارد.

اقدامات مؤثر:

• حفظ نظم و چیدمان ثابت وسایل
• کاهش سر و صدای اضافی
• تأمین نور کافی به‌خصوص در ساعات عصر و شب
• استفاده از علائم ساده برای پیدا کردن مکان‌ها
• جلوگیری از تغییرات ناگهانی در محیط زندگی

محیط آشنا باعث کاهش سردرگمی و افزایش احساس امنیت بیمار می‌شود.

۶. برنامه روزانه منظم ایجاد کنید

بیماران مبتلا به آلزایمر معمولاً با برنامه‌های قابل پیش‌بینی بهتر سازگار می‌شوند.

تنظیم زمان مشخص برای:

• خواب و بیداری
• وعده‌های غذایی
• فعالیت بدنی
• استحمام
• فعالیت‌های اجتماعی

می‌تواند اضطراب و بی‌قراری را کاهش دهد.

۷. پرهیز از بحث و مقابله مستقیم

در بسیاری از موارد، تلاش برای اثبات اشتباه بیمار یا وارد شدن به بحث منطقی، موجب افزایش تنش می‌شود. بهتر است احساس بیمار پذیرفته شده و توجه او به موضوعی آرامش‌بخش تغییر داده شود.

۸. مراقبت شخصی را به فرصت ارتباط تبدیل کنید

فعالیت‌هایی مانند حمام کردن، لباس پوشیدن یا غذا خوردن ممکن است برای بیمار استرس‌زا باشد.

برای کاهش مقاومت:

• قبل از شروع، اقدام را توضیح دهید.
• اجازه دهید بیمار تا حد امکان مشارکت کند.
• عجله نکنید.
• حریم خصوصی و احترام بیمار حفظ شود.

9. استفاده از فعالیت‌های معنادار

فعالیت‌هایی مانند گوش دادن به موسیقی مورد علاقه، مرور تصاویر خانوادگی، پیاده‌روی متناسب با توانایی فرد، فعالیت‌های ساده دستی و مشارکت در امور روزمره، می‌تواند به کاهش بی‌قراری و حفظ توانایی‌های باقی‌مانده کمک کند.

۹. توانایی‌های باقی‌مانده بیمار را تقویت کنید

تمرکز فقط بر ناتوانی‌های بیمار، احساس وابستگی و اضطراب را افزایش می‌دهد.

بهتر است:

• کارهای ساده به بیمار واگذار شود.
• موفقیت‌های کوچک تشویق شوند.
• از جملات مثبت استفاده شود. مانند: "خیلی خوب انجام دادی"،"کمکم کردی، ممنونم."

حمایت از خانواده؛ بخش مهم مراقبت از آلزایمر

متخصصان سالمندی معتقدند مراقبت از بیماران مبتلا به آلزایمر تنها محدود به مدیریت علائم بیمار نیست، بلکه آموزش و حمایت از خانواده‌ها و مراقبان نیز بخش مهمی از فرآیند مراقبت محسوب می‌شود.

فرسودگی مراقبان، استرس و فشار روانی خانواده‌ها از جمله مسائلی است که باید مورد توجه نظام سلامت قرار گیرد. آموزش مهارت‌های ارتباطی، آشنایی با مراحل بیماری و بهره‌گیری از خدمات تخصصی سالمندی می‌تواند به بهبود کیفیت زندگی بیمار و خانواده کمک کند

روز جهانی آلزایمر؛ فرصتی برای افزایش آگاهی اجتماعی

روز جهانی آلزایمر، فرصتی برای افزایش شناخت جامعه نسبت به این بیماری، کاهش نگرش‌های نادرست و تأکید بر اهمیت مراقبت‌های جامع و مبتنی بر شواهد است.

با توجه به افزایش جمعیت سالمندان و روند رو به رشد بیماری‌های شناختی، توسعه خدمات تخصصی سالمندی، آموزش مراقبان و توجه به مداخلات غیر دارویی می‌تواند نقش مهمی در ارتقای سلامت سالمندان و حمایت از خانواده‌های آنان داشته باشد.