بخش قابل‌توجهی از تهدیدهای سلامت مردان نه از عوامل غیرقابل‌کنترل، بلکه از الگوهای رفتاری پرخطر ناشی می‌شود. رفتارهایی مانند مصرف دخانیات، سوءمصرف مواد، مصرف الکل، خشونت و سایر رفتارهای پرخطر، سهم مهمی در بروز بیماری‌ها، حوادث، ناتوانی‌ها و مرگ‌های زودرس در مردان دارند. این رفتارها اغلب به‌صورت تدریجی شکل می‌گیرند و در بسیاری موارد، در قالب عادت‌های اجتماعی یا پاسخ به فشارهای روانی و اقتصادی تثبیت می‌شوند.

رفتار پرخطر: انتخاب فردی یا پیامد شرایط؟

رفتارهای پرخطر را نمی‌توان صرفاً به تصمیم‌های فردی تقلیل داد. شواهد نشان می‌دهد که عوامل متعددی در شکل‌گیری و تداوم این رفتارها نقش دارند، از جمله:

• فشارهای شغلی و اقتصادی
• هنجارهای اجتماعی مرتبط با مردانگی
• دسترسی آسان به مواد و دخانیات
• کمبود مهارت‌های مقابله‌ای و مدیریت استرس

در چنین شرایطی، رفتار پرخطر به‌عنوان یک راه‌حل کوتاه‌مدت برای کاهش تنش یا اثبات هویت اجتماعی ظاهر می‌شود، در حالی که پیامدهای بلندمدت آن، سلامت فرد و جامعه را به‌طور جدی تهدید می‌کند.

سوءمصرف مواد و پیامدهای آن بر سلامت مردان

سوءمصرف مواد و دخانیات از مهم‌ترین مصادیق رفتارهای پرخطر در مردان محسوب می‌شود. این رفتارها با افزایش خطر:

• بیماری‌های قلبی‌عروقی و تنفسی
• اختلالات روانی
• حوادث ترافیکی و شغلی
• خشونت و آسیب‌های اجتماعی

همراه هستند. در بسیاری موارد، مصرف مواد با سایر رفتارهای پرخطر هم‌زمان می‌شود و چرخه‌ای از آسیب را ایجاد می‌کند که خروج از آن بدون مداخله حمایتی دشوار است.

نقش نگرش‌ها و باورهای نادرست

برخی باورهای رایج، به‌طور مستقیم مانع رفتار ایمن می‌شوند؛ از جمله این تصور که:

• ترک رفتارهای پرخطر نشانه ضعف است؛
• کنترل مصرف مواد همواره امکان‌پذیر است؛
• پیامدهای منفی تنها در آینده‌ای دور رخ می‌دهند.

این نگرش‌ها، خطر را عادی‌سازی کرده و مداخله زودهنگام را به تعویق می‌اندازند.

رعایت ایمنی رفتاری؛ رویکردی فراتر از پرهیز

ایمنی در رفتار به‌معنای صرفاً نه گفتن به رفتارهای پرخطر نیست، بلکه شامل:

• افزایش آگاهی نسبت به پیامدهای واقعی رفتارها
• تقویت مهارت‌های تصمیم‌گیری و خودکنترلی
• استفاده از حمایت‌های خانوادگی و اجتماعی
• دسترسی به خدمات مشاوره‌ای و درمانی بدون انگ اجتماعی

است. در این رویکرد، تغییر رفتار یک فرآیند تدریجی و قابل حمایت تلقی می‌شود، نه یک الزام ناگهانی و تنبیهی.

عادی‌سازی رفتارهای پرخطر، چه در قالب شوخی، چه در قالب هنجار اجتماعی، مستقیماً سلامت مردان را تضعیف می‌کند.

در رویکردهای نوین ارتقای سلامت، حذف رفتار پرخطر به‌عنوان یک رفتار سالم و مسئولانه تعریف می‌شود، نه یک محدودیت فردی.

بنابراین

سلامت مردان در گرو انتخاب‌ها و رفتارهایی است که در زندگی روزمره تکرار می‌شوند.

حذف رفتارهای پرخطر و پیشگیری از سوءمصرف مواد، یکی از مؤثرترین راهبردها برای کاهش حوادث، بیماری‌ها و پیامدهای اجتماعی نامطلوب در مردان است.

ایمنی رفتاری، زمانی محقق می‌شود که آگاهی، حمایت اجتماعی و دسترسی به خدمات سلامت در کنار یکدیگر قرار گیرند.

دکتر مسعود کریمی – دانشیار گروه ارتقاء سلامت – دانشکده بهداشت – دانشگاه علوم پزشکی شیراز