ذرات و امواج منتشر شده در انفجارهای هسته ای، شامل پرتوهای آلفا، بتا، گاما و گاهی نوترون ها می باشند، که قادرند از درون مواد عبور کرده و با اتم ها برهم کنش کنند.

 این برهم کنش می تواند منجر به یونیزاسیون شود؛ که فرآیند یونیزاسیون پتانسیل آسیب رسانی تشعشعات رادیواکتیو را به بافت های زنده و  DNAرا تعیین می کند.

آلودگی رادیواکتیو چگونه گسترش می یابد؟

• انتشار هوابرد : ذرات معلق در هوا، حمل توسط باد، بارش رادیواکتیو.
• تماس مستقیم: تماس مستقیم با یک منبع رادیواکتیو آلوده، می تواند باعث انتقال ذرات رادیواکتیو به پوست، لباس، ابزار یا سایر سطوح شود.
• انتقال از طریق مایعات: انحلال در آب، نشت و سرریز: نشت از مخازن ذخیره پسماندهای رادیواکتیو، یا سرریز پساب های آلوده به محیط، می تواند منجر به آلودگی خاک، آب های زیرزمینی، رودخانه ها و دریاها شود.
• انتقال بیولوژیکی: زنجیره غذایی: مواد رادیواکتیو که وارد خاک یا آب می شوند، تجمع زیستی .

انواع آلودگی از نظر محل:

• آلودگی خارجی: زمانی رخ می دهد که ذرات رادیواکتیو بر روی پوست، مو یا لباس فرد قرار می گیرند.
• آلودگی داخلی: زمانی رخ می دهد که مواد رادیواکتیو از طریق تنفس (استنشاق)، بلع (خوردن یا آشامیدن)، یا جذب از طریق زخم ها و جراحات وارد بدن فرد شوند. این نوع آلودگی خطرناک تر است، زیرا منبع تشعشع در داخل بدن قرار می گیرد.

قوانین طلایی حفاظت از تشعشع در هنگام جنگ

برای حفاظت در برابر تشعشعات رادیواکتیو، سه اصل ساده اما حیاتی وجود دارد که به عنوان قوانین طلایی حفاظت از تشعشع شناخته می شوند. این اصول، که بر پایه اصل به حداقل رساندن دوز تا حد معقول بنا شده اند، کلید کاهش مواجهه با پرتوهای یونیزان و به حداقل رساندن خطرات سلامتی هستند.

1.زمان (Time)هرچه مدت زمان مواجهه شما با یک منبع تشعشع کمتر باشد، دوز دریافتی شما نیز کمترخواهد بود.

2.فاصله (Distance)هرچه فاصله شما از منبع تشعشع بیشتر باشد، دوز دریافتی شما کمتر خواهد بود.

قدرت تشعشع با مربع فاصله کاهش می یابد (قانون مربع معکوس).

3.محافظ (Shielding)قرار دادن یک ماده مناسب بین شما و منبع تشعشع می تواند میزان پرتوهای رسیده به بدن شما را کاهش دهد.

برای محافظت در این شرایط چه کاری می توانیم انجام دهیم؟

گام1: انتخاب مکان مناسب

زیرزمین: بهترین مکان است. دیوارهای بتنی و قرارگیری زیر سطح زمین، بهترین محافظت را در برابر تشعشعات رادیواکتیو فراهم می کنند.

طبقه میانی ساختمان های چندطبقه:  اگر زیرزمین ندارید، اتاقی در طبقات میانی ساختمان های بتنی یا آجری با دیوارهای داخلی ضخیم را انتخاب کنید. از اتاق های نزدیک سقف یا دیوار خارجی خودداری کنید.

حمام با دیوارهای کاشی کاری شده:  اگر گزینه های دیگر در دسترس نیستند، حمام با دیوارهای کاشی کاری شده و بدون پنجره یا با پنجره های کوچک و بالا می تواند گزینه اضطراری باشد.

گام2: افزایش محافظت

از هر ماده چگالی که در دسترس دارید استفاده کنید:  اصل این است که هرچه ماده چگال تر و ضخیم تر باشد، محافظت بهتری ایجاد می کند.

مصالح ایده آل: کیسه های شن، آجر، بلوک سیمانی، کتاب های ضخیم، گاوصندوق، فایل های پر از مدارک، قوطی های کنسرو، الوارهای چوبی و حتی ماشین لباسشویی یا ظرفشویی.

نحوه چیدمان:  این مواد را در اطراف دیوارهای اتاق پناهگاه (به ویژه دیوارهایی که به سمت بیرون یا سقف هستند) روی هم انباشته کنید. هدف این است که یک لایه محافظ با حداقل ضخامت 1متر (حدود 3فوت) از مواد چگال ایجاد شود. برای پرتوهای گاما، هر 7سانتی متر بتن، دوز را به نصف کاهش می دهد.

 پوشاندن پنجره ها: تمام پنجره ها و درها را با مواد محافظ بپوشانید و هرگونه درز را با نوار چسب یا پلاستیک محکم کنید.

گام :3 استفاده از تجهیزات حفاظت فردی

ماسک:  ماسک های N95یا  : FFP2/FFP3برای فیلتر کردن ذرات ریز معلق در هوا (از جمله ذرات رادیواکتیو) بسیار مؤثر هستند و باید در کیت اضطراری وجود داشته باشند. ماسک های تمام صورت با فیلتر :HEPAبرای محافظت بیشتر در برابر آلودگی هوابرد در محیط های بسیار آلوده، ایده آل هستند.

لباس محافظ  : لباس های یکبار مصرف، لباس های ضخیم و بافته شده متراکم.

دستکش  : برای جلوگیری از تماس مستقیم دست ها با سطوح یا مواد آلوده به تشعشع. دستکش های نیتریل یا لاتکس، دستکش های ضخیم تر

محافظ چشم  : عینک های ایمنی یا محافظ صورت.

گام 4: ماندن در پناهگاه

حداقل تا 48-24ساعت پس از وقوع حادثه در پناهگاه بمانید. مقامات محلی از طریق رادیو یا تلویزیون دستورالعملهای لازم را ارائه خواهند داد. زمان، فاصله، محافظ در این شرایط، راهنمای اصلی بقا شماست.

قرص ید: سپر محافظ تیروئید در برابر ید رادیواکتیو!

قرص ید، یا یدید پتاسیم، یک داروی مهم است که به عنوان سپر محافظ تیروئید در برابر ید رادیواکتیو در حوادث هسته ای و انتشار تشعشعات مستقیم بدن کاربرد دارد. اما مهم است که بدانیم این قرص چه زمانی و چگونه باید مصرف شود و محدودیت های آن چیست.

قرص ید چگونه کار می کند؟ قرص یدید پتاسیم حاوی مقادیر زیادی یُد پایدار (غیر رادیواکتیو) است. وقتی این قرص مصرف می شود، تیروئید با یُد پایدار “اشباع” می شود و دیگر نمی تواند یُد بیشتری، از جمله یُد رادیواکتیو، را جذب کند. به این ترتیب، ید رادیواکتیو بدون اینکه توسط تیروئید جذب شود، از بدن دفع می شود و غده تیروئید از آسیب تشعشعات محافظت می گردد.

قرص ید چه زمانی و چگونه مصرف شود؟ زمان مصرف یدید پتاسیم حیاتی است. قرص ید باید تا حد امکان نزدیک به زمان مواجهه با "ید رادیواکتیو "مصرف شود تا بیشترین اثربخشی را داشته باشد. ایده آل است که قبل یا بلافاصله پس از مواجهه مصرف شود. اگر با تأخیر مصرف شود (مثلاً چند ساعت پس از مواجهه)، اثربخشی آن به شدت کاهش می یابد.

قرص ید را فقط با دستور مقامات بهداشتی مصرف کنید:  قرص ید را فقط در صورتی که توسط مقامات بهداشتی یا دولتی دستور داده شد، مصرف کنید. مصرف بی رویه و خودسرانه آن می تواند عوارض جانبی داشته باشد و در صورتی که ید رادیواکتیو منتشر نشده باشد، فایده ای نخواهد داشت.

دوزمصرفی قرص ید: دوز مصرفی برای کودکان و بزرگسالان متفاوت است و باید دقیقاً طبق دستورالعمل ارائه شده مصرف شود.

محدودیت های مصرف قرص ید: قرص ید فقط از تیروئید در برابر ید رادیواکتیو محافظت می کند و در برابر سایر انواع تشعشعات رادیواکتیو یا ایزوتوپ های رادیواکتیو دیگر (مانند سزیم یا استرانسیم) هیچ محافظتی ایجاد نمی کند.

دکتر محمدحسین کاوه – استاد تمام گروه ارتقاء سلامت – دانشکده بهداشت – دانشگاه علوم پزشکی شیراز