علایم و نشانه‌ها

اضطراب در مردان اغلب با چهره‌ای متفاوت از تصور رایج ظاهر می‌شود. سرکوب هیجانی و جامعه‌پذیری جنسیتی سبب می‌شود که به‌جای دلشوره و گوشه‌گیری، این اختلال در قالب خشم، کنترل‌گری، رفتارهای پرخطر یا شکایات جسمی بروز کند. شناخت این «ماسک‌های» رفتاری، روان‌تنی و شناختی، کلید تشخیص به‌موقع و درمان مؤثر است.

نشانه‌های بالینی و ماسک‌های اضطراب در مردان

علائم اضطراب در مردان را می‌توان در سه حوزه اصلی رفتاری، روان‌تنی (جسمی) و شناختی-هیجانی (ذهنی-عاطفی) دسته‌بندی کرد:

۱. نشانه‌های رفتاری (ماسک‌های بیرونی)

پرخاشگری، خشم و تحریک‌پذیری بالا: در بسیاری از فرهنگ‌ها، ابراز خشم در مردان نسبت به ابراز ترس، غم یا آسیب‌پذیری از پذیرش اجتماعی بیشتری برخوردار است. یک مرد ممکن است به خاطر یک فنجان چای سرد یا ترافیک خیابان فریاد بزند، اما ریشه این رفتار، عصبانیت از آن واقعه نیست؛ بلکه فشار روانی انباشته‌شده‌ای است که ماه‌ها در درونش پنهان کرده است. خشم در اینجا نقش یک سپر دفاعی را بازی می‌کند تا کسی متوجه احساس ناامنی او نشود.

غرق شدن افراطی در کار (اعتیاد به کار) : مرد مضطرب برای فرار از افکار هجوم‌آورنده درون ذهنش، به محیط‌های ساختاریافته مثل محل کار پناه می‌برد. کار مداوم، اضافه‌کاری‌های بی‌دلیل و غرق شدن در پروژه‌ها، نوعی مکانیسم اجتناب و فرار است. جامعه نیز این رفتار را به عنوان «تلاشگر بودن» تشویق می‌کند، در حالی که این یک فرار روانی است.

رفتارهای تکانشی و پناه بردن به رفتارهای پرخطر: رانندگی با سرعت‌های جنون‌آمیز، شرط‌بندی، خریدهای مالی بی‌پشتوانه، یا شروع بی‌مهابای کارهای اقتصادی خطرناک. این رفتارها دو کارکرد دارند: اول اینکه هیجان ناشی از خطر، به طور موقت کرختی اضطراب را از بین می‌برد؛ دوم اینکه به مرد احساس کاذبِ «تحت کنترل داشتن اوضاع» را می‌دهد.

۲. نشانه‌های روان‌تنی (وقتی بدن فریاد می‌کشد)

مردان مضطرب اغلب برای بیدار ماندن یا تمرکز، قهوه و دخانیات بیشتری مصرف می‌کنند. کافئین و نیکوتین به شدت سیستم سمپاتیک را تحریک کرده و ضربان قلب را بالا می‌برند. کاهش مصرف این مواد، گام بزرگی در آرامش بدن است. برخی مطالعات نشان داده‌اند که مردان ممکن است اضطراب را بیشتر از طریق شکایات جسمی ابراز کنند؛ به‌ویژه در شرایطی که دچار الکسی‌تایمیا (Alexithymia) یا دشواری در شناسایی و بیان هیجان‌ها هستند، بدن آن‌ها شروع به پاسخ های ذیل می کند:

دردهای عضلانی مزمن: انقباض مداوم عضلات به دلیل آماده‌باش سیستم عصب سمپاتیک، منجر به دردهای کهنه در ناحیه گردن، شانه و کتف می‌شود.

علائم و مشکلات گوارشی: ابتلا به سندروم روده تحریک‌پذیر، اسیدی شدن معده و دردهای مبهم شکمی.

علائم شبیه سکته قلبی: حمله پانیک می‌تواند علائمی شبیه سکته قلبی ایجاد کند؛ با این حال، هر درد قفسه سینه، تپش قلب شدید یا تیر کشیدن دست چپ باید ابتدا از نظر پزشکی و اورژانسی بررسی شود تا خطرات جسمی رد گردد.

اختلال خواب: بیدار شدن‌های مکرر در طول شب، دندان‌قروچه و کابوس‌های کاری یا تعقیب و گریز.

۳. نشانه‌های شناختی و عاطفی (ماسک‌های درونی)

کنترل‌گری افراطی یا تمایل شدید به کنترل محیط: وقتی مرد در درون خود احساس بی‌ثباتی و ناامنی می‌کند، تلاش می‌کند این خلاء را با کنترل کردن شدید محیط بیرون جبران کند. او ممکن است روی رفت‌وآمد اعضای خانواده، مخارج خانه یا جزئیات بسیار ریز کاری، کنترلی شدید و کلافه‌کننده اعمال کند.

انزوای عاطفی در عین حضور فیزیکی: مرد مضطرب ممکن است کنار خانواده روی مبل بنشیند، اما ساعت‌ها به یک نقطه خیره شود یا در گوشی خود غرق شود. او ارتباط عاطفی خود را قطع می‌کند تا مجبور به پاسخگویی درباره حال درونش نباشد. ضمن سپاس از همراهی شما در دنبال کردن مطالب، در فصل سوم این گفتار به پیامدهای مخرب اضطراب درمان‌نشده در مردان خواهیم پرداخت.  با ما همراه باشید........

تدوین:

مریم سعید فیروزآبادی دانشجوی دکتری تخصصی آموزش بهداشت و ارتقا سلامت

با راهنمایی:

دکتر محمد حسین کاوه استاد تمام گروه ارتقا سلامت، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی شیراز