روز جهانی مالاریا که هر سال در ۲۵ آوریل برگزار می‌شود، یکی از مهم‌ترین مناسبت‌های بین‌المللی در حوزه بهداشت عمومی است که با هدف افزایش آگاهی، جلب توجه سیاست‌گذاران و تقویت همکاری‌های جهانی برای کنترل و حذف این بیماری برگزار می‌شود.

این روز از سال ۲۰۰۷ توسط World Health Organization پایه‌گذاری شده و نقش مهمی در هماهنگ‌سازی اقدامات جهانی علیه بیماری‌های منتقله توسط ناقلین دارد. شعار سال ۲۰۲۶ با عنوان «حرکت برای پایان مالاریا: اکنون می‌توانیم، اکنون باید» بر این نکته تأکید دارد که با وجود پیشرفت‌های علمی، حذف مالاریا به یک هدف دست‌یافتنی تبدیل شده، اما نیازمند اقدام فوری و پایدار است.

در دو دهه گذشته، پیشرفت‌های قابل توجهی در کنترل مالاریا حاصل شده است. بر اساس گزارش‌های سازمان جهانی بهداشت، از سال ۲۰۰۰ تاکنون از حدود ۲.۳ میلیارد مورد ابتلا و نزدیک به ۱۴ میلیون مرگ ناشی از مالاریا جلوگیری شده است. همچنین تا سال ۲۰۲۴، ۴۷ کشور جهان موفق به حذف مالاریا شده‌اند و در ۳۷ کشور تعداد موارد سالانه به کمتر از ۱۰۰۰ مورد رسیده است. با این حال، بار بیماری همچنان بالاست؛ به‌طوری‌که در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۴۹ میلیون مورد ابتلا و نزدیک به ۶۱۰ هزار مرگ در سطح جهان گزارش شده است که عمده این موارد در کشورهای منطقه آفریقا رخ می‌دهد.

با وجود این دستاوردها، روند کاهش بیماری در سال‌های اخیر با چالش‌هایی مواجه شده است. از جمله مهم‌ترین این چالش‌ها می‌توان به مقاومت دارویی انگل پلاسمودیوم به‌ویژه نسبت به آرتیمیسینین، مقاومت پشه‌های ناقل به حشره‌کش‌ها، تغییرات اقلیمی و محدودیت منابع مالی اشاره کرد. این عوامل باعث شده‌اند که پیشرفت در کاهش مرگ‌ومیر و ابتلا نسبت به دهه‌های گذشته کندتر شود و در برخی مناطق حتی خطر بازگشت بیماری افزایش یابد.

کنترل مالاریا همچنان وابسته به مدیریت مؤثر ناقلین یعنی پشه‌های جنسAnophelesاست. استفاده از پشه‌بندهای آغشته به حشره‌کش (ITNs) یکی از مؤثرترین مداخلات به‌شمار می‌رود؛ به‌گونه‌ای که در سال‌های اخیر حدود ۸۴ درصد پشه‌بندهای توزیع‌شده از نوع نسل جدید و در مقابله با مقاومت مؤثر بوده‌اند. علاوه بر این، روش‌هایی مانند سم‌پاشی داخل اماکن (IRS) و مدیریت زیستگاه‌های لاروی نقش مهمی در کاهش انتقال بیماری دارند.

در کنار این مداخلات کلاسیک، پیشرفت‌های نوین نیز چشم‌انداز جدیدی برای کنترل مالاریا ایجاد کرده‌اند. از جمله مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به توسعه و اجرای برنامه‌های واکسیناسیون مالاریا اشاره کرد که در حال حاضر در ۲۵ کشور اجرا شده و سالانه نزدیک به ۱۰ میلیون کودک را پوشش می‌دهد. همچنین فناوری‌های نوینی مانند دستکاری ژنتیکی ناقلین (Gene drive) و تولید داروهای طولانی‌اثر در حال توسعه هستند که می‌توانند نقش مهمی در آینده کنترل بیماری ایفا کنند.

در مجموع، داده‌ها نشان می‌دهد که برای نخستین بار در تاریخ، حذف مالاریا به‌عنوان یک هدف واقع‌بینانه در سطح جهانی مطرح شده است؛ اما تحقق این هدف مستلزم حفظ و تقویت سرمایه‌گذاری‌ها، تداوم برنامه‌های کنترلی و همکاری بین‌رشته‌ای است. نقش متخصصان بیولوژی و کنترل ناقلین بیماریها در این مسیر بسیار حیاتی است، زیرا مدیریت علمی و پایدار جمعیت ناقلین همچنان یکی از مؤثرترین راهبردها برای کاهش انتقال بیماری محسوب می‌شود. از این‌رو، روز جهانی مالاریا نه‌تنها فرصتی برای مرور دستاوردها و ارائه آمارهای جهانی است، بلکه تأکیدی دوباره بر ضرورت اقدام هماهنگ و مستمر برای ریشه‌کنی این بیماری به شمار می‌رود.

در شرایطی که استان فارس به‌دلیل همجواری با مناطق مالاریاخیز جنوب و شرق کشور و نیز حضور جمعیت قابل‌توجهی از مهاجرین افغان، در معرض خطر ورود و استقرار موارد وارداتی مالاریا قرار دارد، نقش گروه بیولوژی و کنترل ناقلین بیماری‌ها در شیراز اهمیتی راهبردی پیدا می‌کند. این گروه با تکیه بر دانش تخصصی در حشره‌شناسی پزشکی، رسالتی فراتر از آموزش و پژوهش صرف بر عهده دارد؛ از جمله پایش مستمر جمعیت پشه‌های ناقل به‌ویژه گونه‌های جنسAnopheles  و رصد تغییرات اکولوژیک آن‌ها و همکاری نزدیک با نظام سلامت در شناسایی کانون‌های بالقوه انتقال، طراحی و اجرای مداخلات هدفمند کنترلی و ارتقای نظام‌های هشدار سریع. در عین حال، این گروه با تمرکز بر آموزش نیروهای متخصص، تولید شواهد علمی بومی و ارائه راهکارهای نوآورانه متناسب با شرایط اقلیمی و اجتماعی منطقه، به‌عنوان یک بازوی علمی-اجرایی مؤثر در پیشگیری از بازگشت مالاریا و حرکت به‌سوی حذف پایدار آن در جنوب کشور ایفای نقش کرده است.

دکتر مظفر واحدی – عضو محترم هیات علمی گروه بیولوژی و کنترل ناقلین بیماریها