سخن استاد
گفتار دوم
عنوان سخن: بیماریهای منتقله از حشرات و بندپایان: چالشی رو به گسترش برای سلامت ایران
تاریخ: ۲۷ بهمن ۱۴۰۴ – شیراز – دانشکده بهداشت
دکتر ابوذر سلطانی؛ استاد تمام و عضو هیات علمی گروه آموزشی بیولوژی و کنترل ناقلین بیماریها
بیماریهای منتقله از طریق حشرات و سایر بندپایان از مهمترین تهدیدهای نوپدید و بازپدید سلامت عمومی در جهان بهشمار میآیند و ایران نیز بهدلیل موقعیت جغرافیایی، تنوع اقلیمی و تغییرات زیستمحیطی، در معرض این خطرات قرار دارد. پشهها، پشه خاکی ها، کنهها، مگسها، ککها و شپشها میتوانند طیفی از عوامل بیماریزا شامل ویروسها، باکتریها و انگلها را منتقل کنند. بیماریهایی مانند، مالاریا، تب خونریزی دهنده کریمه- کنگو، لیشمانیازیس( سالک)، تب دنگی، و تب نیل غربی از مهمترین بیماریهای منتقله از بندپایان در منطقه محسوب میشوند که برخی از آنها در سالهای اخیر روندی نگرانکننده داشتهاند. ایران بهواسطه همجواری با کشورهای اندمیک، جابهجایی جمعیت، مهاجرتهای فصلی، تغییرات اقلیمی و توسعه شهرنشینی در معرض ورود یا گسترش ناقلین بیماری قرار دارد. افزایش دما، تغییر الگوهای بارش و پدیدههای اقلیمی میتوانند دامنه زیست ناقلین را گسترش دهند و فصل فعالیت آنها را طولانیتر کنند. این تغییرات میتوانند موجب ظهور یا بازپدیدی بیماریهایی شوند که پیشتر تحت کنترل بودهاند یا در مناطق جدیدی بروز کنند. از منظر بهداشت عمومی، بیماریهای منتقله از بندپایان تنها یک مسئله زیستی نیستند، بلکه با عوامل اجتماعی، اقتصادی و محیطی درهمتنیدهاند. سکونتگاههای حاشیهای، مدیریت نامناسب پسماند، ذخیرهسازی غیربهداشتی آب، تماس نزدیک انسان با دام، و تغییر کاربری زمین از عوامل تسهیلکننده تکثیر ناقلین محسوب میشوند. علاوه بر این، افزایش سفرهای داخلی و بینالمللی خطر ورود عوامل بیماریزا و ناقلین جدید را افزایش داده است. چالش دیگر، پیچیدگی نظامهای پایش و کنترل ناقلین است. کنترل شیمیایی اگرچه در کوتاهمدت مؤثر است، اما میتواند به مقاومت حشرهای، آلودگی محیط زیست و اثرات ناخواسته بر سایر موجودات زنده منجر شود. در مقابل، رویکردهای مدیریت تلفیقی ناقلین (IVM) که شامل اصلاح محیط، کنترل زیستی، آموزش جامعه و استفاده هدفمند از آفتکش ها است، راهکاری پایدارتر و سازگار با اصول سلامت محیطی محسوب میشود. در آینده نزدیک، چند روند میتواند وضعیت بیماریهای منتقله از بندپایان را در ایران تحت تأثیر قرار دهد: تغییرات اقلیمی، توسعه ناپایدار شهری، افزایش مقاومت به حشرهکشها، و ظهور پاتوژنهای نوپدید. همچنین، تغییر در رفتارهای انسانی و سبک زندگی، از جمله افزایش فعالیتهای برونشهری و اکوتوریسم، میتواند تماس انسان با ناقلین را افزایش دهد. برای مواجهه مؤثر با این تهدیدها، تقویت نظام مراقبت بیماریها، توسعه شبکههای پایش ناقلین، بهرهگیری از فناوریهای نوین مانند سامانههای اطلاعات جغرافیایی، و ارتقای سواد سلامت جامعه ضروری است. آموزش عمومی درباره پیشگیری فردی، استفاده از وسایل محافظتی، مدیریت محیطی و شناسایی زودهنگام علائم بیماریها میتواند نقش تعیینکنندهای در کاهش بار بیماری داشته باشد. بیماریهای منتقله از بندپایان، آیینهای از تعامل پیچیده انسان با محیط زیست هستند. مدیریت این تهدید نیازمند رویکردی بینبخشی، مبتنی بر شواهد علمی و مشارکت فعال جامعه است. آینده سلامت در ایران در گرو آن است که این چالش نهتنها بهعنوان مسئلهای پزشکی، بلکه بهمثابه موضوعی راهبردی در توسعه پایدار و امنیت سلامت ملی مورد توجه قرار گیرد.
